जाजरकोटको नलगाड नगरपालिका कुनै समय बालबालिकाको अधिकार, संरक्षण र सहभागिताका विषयमा व्यवस्थित रूपमा काम गर्ने जनशक्ति नभएको स्थानीय तहमध्ये एक थियो। बालविवाह, विद्यालय छाड्ने समस्या, बालश्रम, हिंसा तथा बालअधिकारसम्बन्धी चेतनाको अभावजस्ता चुनौतीहरू विद्यमान थिए। स्थानीय सरकारसँग बालबालिकाका लागि योजना बनाउने इच्छा भए पनि त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने दक्ष जनशक्तिको अभाव महसुस हुन्थ्यो।
समय बदलियो। स्थानीय सरकारले बालकल्याण अधिकारी नियुक्त गर्ने व्यवस्था गर्यो। यही अवसरसँगै एउटा सामान्य गाउँका युवाको जीवनले पनि नयाँ मोड लियो। आज नलगाड नगरपालिकामा बालबालिकाको क्षेत्रमा उल्लेखनीय परिवर्तनको एउटा नाम बनेका छन्– प्रदीप रावल।
फोटो क्याप्सन : नलगाड नगरपालिकाका बालकल्याण अधिकारी प्रदिप रावल आफ्नो कार्यकक्षमा । तस्विर : बालकुमार शर्मा ।
उनको यात्रा कुनै चमत्कारको परिणाम होइन। यो निरन्तर संघर्ष, असफलता, धैर्य, सिकाइ र सही अवसरको सदुपयोगको कथा हो। यही कारण यो कथा केवल एउटा व्यक्तिको सफलताको कथा मात्र होइन, गाउँका हजारौं युवाका लागि आशा र प्रेरणाको स्रोत पनि हो।
गाउँको एउटा सामान्य विद्यार्थी
नलगाड नगरपालिका–४, लहका प्रदीप रावल सामान्य किसान परिवारमा हुर्किए। उनले साविकको भानुभक्त माध्यमिक विद्यालय, लह बाट आफ्नो विद्यालय शिक्षा पूरा गरे। गाउँमै बसेर कक्षा १२ उत्तीर्ण गरेपछि उनी पनि धेरै युवाजस्तै एउटा सपनासहित रोजगारको खोजीमा लागे।
तर गाउँको यथार्थ फरक थियो।
योग्यता भएर पनि अवसर पाउन गाह्रो। कतै “आफ्नो मान्छे” खोजिने, कतै चिनजान र पहुँचको कुरा उठ्ने। हातमा प्रमाणपत्र थियो, तर त्यसले रोजगारीको ढोका खोल्न सकेन।
“पढेँ, मेहनत गरेँ, तर अवसर मेरो सामु खुलेन,” उनी आज पनि ती दिन सम्झन्छन्।
बेरोजगारी लम्बिँदै गयो। साथीहरू विदेश गइरहेका थिए। गाउँका धेरैको एउटै सल्लाह हुन्थ्यो– “नेपालमा केही हुँदैन, विदेश जाऊ।”
आफ्नै गाउँमा निष्क्रिय भएर बस्नु भन्दा विदेश जानु नै ठीक होला भन्ने निष्कर्षमा उनी पनि पुगे।
राहदानी बनाउन जाँदा बदलिएको सोच
राहदानी बनाउन उनी जिल्ला सदरमुकाम खलंगा पुगे। त्यही यात्राले उनको जीवनमा एउटा नयाँ ढोका पनि खोलिदियो।
त्यहाँ उनको भेट पाँचतारा युवा संरक्षक मञ्चका अध्यक्ष रामजंग शाह लगायत संस्थाका अभियन्तासँग भयो। कुराकानीका क्रममा उनले गाउँमै पनि विकासका कार्यक्रम विस्तार हुँदै गएको, पढेका युवाका लागि सामाजिक क्षेत्रमा अवसर सिर्जना हुन थालेको जानकारी पाए।
त्यो कुरा उनको मनमा बस्यो।
तर तत्कालको आवश्यकता थियो—पैसा कमाउनु। परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो। गाउँमा रोजगारीको सुनिश्चितता देखिँदैनथ्यो।
त्यसैले राहदानी बनेपछि उनी पुनः गाउँ फर्किए। केही समयमै काठमाडौंबाट वैदेशिक रोजगारीको प्रक्रिया पूरा गर्दै उनी कतार उडे।
विदेशको सपना, यथार्थको ठक्कर
कतार पुगेपछि उनले धेरै युवाले भोग्ने यथार्थ आफ्नै आँखाले देखे।
सोचेजस्तो कमाइ भएन। कामको कठिनाइ, जीवनको संघर्ष र अपेक्षाभन्दा फरक परिस्थितिले उनलाई निराश बनायो।
दुई महिनामै उनले एउटा कठिन निर्णय लिए—विदेश छोडेर गाउँ फर्किने।
धेरैका लागि यो असफलता थियो। तर प्रदीपका लागि यो जीवनको सबैभन्दा ठूलो सिकाइ बन्न पुग्यो।
गाउँ फर्किएपछि उनले च्याउ खरिद–बिक्रीको काम गरे। त्यसबाट पनि अपेक्षित सफलता हात परेन। त्यसपछि डोल्पाका उच्च हिमाली क्षेत्रमा यार्सागुम्बा संकलन गर्नसम्म पुगे। त्यहाँ पनि जीवनले नयाँ संघर्ष मात्र दियो।
पैसा कमाउने चाहना अझै बाँकी थियो। तर अब उनले एउटा कुरा बुझिसकेका थिए—स्थायी सफलता केवल अवसर खोजेर होइन, क्षमता विकास गरेर प्राप्त हुन्छ।
एउटा अवसरले बदलियो जीवन
यही समयमा साथीमार्फत उनले पाँचतारा युवा संरक्षक मञ्च ले सञ्चालन गर्ने ईजीआरपी (EGRP) कार्यक्रमका लागि नलगाडमा कर्मचारी आवश्यक रहेको जानकारी पाए।
उनलाई तत्काल खलंगामा भेटिएका रामजंग शाह र गाउँकै छवि पन्तको सम्झना आयो।
“म पनि पढेको छु, मेहनत गर्न सक्छु। एकपटक प्रयास गरौँ,” उनले सोचे।
फाराम भरे।
अन्ततः उनी छनोट भए।
२०७२ साल साउन १६ गते उनले पाँचतारा युवा संरक्षक मञ्चमार्फत आफ्नो व्यावसायिक यात्राको सुरुवात गरे।
त्यही दिनबाट उनको जीवनले नयाँ दिशा समात्यो।
सिकाइले बनायो आत्मविश्वासी
फोटो क्याप्सन: नलगाड नगरपालिकाका बालकल्याण अधिकारी प्रदिप रावल लेखक तथा पत्रकार बालकुमार शर्मा संग तस्विर कैद गरर्दे कार्यकक्षमा तस्विर:लिला पौडेल ।
प्रदीपले सुरुवाती चरणमा लह क्षेत्रका १६ वटा विद्यालय मा काम गरे। विद्यालयसँग प्रत्यक्ष जोडिँदा उनले बालबालिकाका वास्तविक समस्या नजिकबाट देख्ने अवसर पाए।
२०७३ साउन १ गते उनी सामुदायिक खानेपानी तथा सरसफाइ कार्यक्रम मा आबद्ध भए।
पछि २०७६ सालमा सहयात्रा परियोजना मा काम गर्ने अवसर पाए। यही परियोजनाले उनलाई बालअधिकार, बालसंरक्षण, बालसहभागिता, बालविवाह न्यूनीकरण, स्थानीय शासन, समुदाय परिचालन तथा नीति निर्माणका विषयमा गहिरो अनुभव दिलायो।
उनले बुझे—
बालबालिकाको विकास केवल एउटा कार्यक्रमले सम्भव हुँदैन। त्यसका लागि परिवार, विद्यालय, समुदाय र स्थानीय सरकार सबैको साझा जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।
यही अनुभवले उनलाई भविष्यको नेतृत्वका लागि तयार गरिरहेको थियो।
अवसर आयो, अनुभवले जितायो
जब नलगाड नगरपालिकाले बालकल्याण अधिकारी पदका लागि आवेदन खुलायो, प्रदीपले पनि आवेदन दिए।
यसपटक उनीसँग प्रमाणपत्र मात्र थिएन।
थियो—वर्षौंको अनुभव, समुदायसँगको सम्बन्ध, बालअधिकारसम्बन्धी व्यवहारिक ज्ञान र काम गर्ने आत्मविश्वास।
अन्ततः २०८० सालदेखि उनी नलगाड नगरपालिकाको बालकल्याण अधिकारी का रूपमा कार्यरत छन्।
आज उनी स्थानीय सरकारको बालकेन्द्रित नीति, योजना, कार्यक्रम तथा बालमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयनका प्रमुख सहयात्री बनेका छन्।
चुनौती अझै बाँकी छन्
नलगाड नगरपालिका अझै पनि बालविवाह, विद्यालय छाड्ने समस्या, बालसंरक्षण र बालअधिकारसम्बन्धी चेतनाको चुनौतीसँग जुधिरहेको छ।
यी समस्या रातारात समाधान हुने होइनन्।
तर प्रदीप हार मान्दैनन्।
उनी गाउँ–गाउँ पुग्छन्। विद्यालयमा पुग्छन्। अभिभावकसँग छलफल गर्छन्। जनप्रतिनिधिलाई कानुनी व्यवस्था बुझाउँछन्। बालअधिकारलाई स्थानीय योजनामा समेट्न पहल गर्छन्।
उनी भन्छन्—
“बालबालिकामा गरिएको लगानी भनेको भविष्यमा गरिएको लगानी हो। आज उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्न सके मात्रै भोलिको समाज सुरक्षित र समृद्ध बन्छ।”
परिवारबाट पाएको शक्ति
प्रदीप संयुक्त परिवारमा बस्छन्। बुबा–आमा सहित करिब २० सदस्य रहेको परिवारमा उनी दुई छोराका पिता हुन्।
आफ्ना बालबालिकालाई हुर्काउँदै गर्दा उनले अभिभावकको जिम्मेवारीलाई अझ नजिकबाट बुझेका छन्।
उनी भन्छन्,
“आफू संघर्ष गरेर यहाँसम्म आइपुगेँ। त्यसैले आफ्ना छोराहरूले अवसरको अभाव होइन, अवसरको सदुपयोग गर्न सिकून् भन्ने चाहना छ।”
आज पनि बिर्सेका छैनन् आफ्नो सुरुवात
कुनै पनि बैठक, तालिम वा औपचारिक कार्यक्रममा आफ्नो परिचय दिँदा प्रदीप एउटा कुरा गर्वका साथ सुनाउँछन्—
“मलाई यो ठाउँसम्म ल्याउने आधार पाँचतारा युवा संरक्षक मञ्चले दिएको सिकाइ र अवसर हो।”
उनका अनुसार संस्थाले दिएको प्रशिक्षण, फिल्ड अनुभव, समुदायसँग काम गर्ने अवसर र नेतृत्व विकासका अभ्यासले नै उनलाई आजको जिम्मेवारी वहन गर्न सक्षम बनाएको हो।
आज पनि नगरपालिकाले सञ्चालन गर्ने धेरै कार्यक्रमहरूमा पाँचतारा युवा संरक्षक मञ्चसँग सहकार्य र समन्वय भइरहेको छ।
समुदायको गर्व बनेका प्रदीप
नगरपालिकाको वेभसाइडमा प्रदिकको तस्विर
एक समय बेरोजगार भएर विदेश जाने निर्णय गरेका प्रदीप आज आफ्नै गाउँ–समाजका लागि प्रेरणाको पात्र बनेका छन्।
उनको नाम अहिले नलगाडका अधिकांश बालबालिकाले चिन्छन्।
रेडियो हाम्रो पाइला एफएम मा उनको अन्तर्वार्ता प्रसारण भएपछि गाउँमा खुसीको वातावरण बनेको थियो।
स्थानीयहरू भन्छन्—
“हाम्रै गाउँको छोरो आज यति जिम्मेवार ठाउँमा पुगेको देख्दा गर्व लाग्छ। मेहनत गर्नेले अन्ततः सफलता पाउँछ भन्ने उदाहरण हुन् प्रदीप।”
सिकाइ अझै जारी छ
हाल प्रदीप राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद् बाट सञ्चालन हुने विभिन्न तालिममा नियमित सहभागी भइरहेका छन्। बालमैत्री स्थानीय शासन कार्यान्वयन, बालसंरक्षण प्रणाली सुदृढीकरण तथा स्थानीय नीति निर्माणका विषयमा उनले निरन्तर क्षमता अभिवृद्धि गरिरहेका छन्।
उनका अनुसार बजेट र स्रोतको अभाव अझै चुनौतीका रूपमा रहेको छ।
तर उनी निराश छैनन्।
उनी भन्छन्—
“स्रोत सीमित हुन सक्छ, तर इच्छाशक्ति सीमित हुनु हुँदैन। मैले पाँचतारामा सिकेको ज्ञान र अनुभवले आज पनि हरेक चुनौती सामना गर्ने आत्मविश्वास दिएको छ।”
युवाका लागि एउटा सन्देश
प्रदीप रावलको जीवनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—
सफलता सधैं पहिलो प्रयासमै प्राप्त हुँदैन।
कतार पुगेर फर्किनुपरेको अनुभव, असफल व्यवसाय, यार्सागुम्बा संकलनका कठिन दिन, बेरोजगारीका पीडा—यी सबैले उनलाई कमजोर बनाएनन्। बरु अझ परिपक्व बनाए।
यदि उनी विदेशमै बसिरहन्थे भने सायद आज नलगाडका हजारौं बालबालिकाका जीवनमा परिवर्तन ल्याउने अवसर पाउने थिएनन्।
सही समयमा पाएको एउटा अवसर, त्यसलाई इमानदारीपूर्वक उपयोग गर्ने इच्छाशक्ति र निरन्तर सिक्ने बानीले एउटा साधारण गाउँका युवालाई स्थानीय सरकारको विश्वासिलो बालकल्याण अधिकारी बनाएको छ।
प्रदीप रावलको कथा यहीँ समाप्त हुँदैन। किनकि उनी अझै पनि हरेक दिन नयाँ बालबालिकाको भविष्य निर्माण गर्ने यात्रामा छन्।
उनको यात्रा हामीलाई एउटा सरल तर गहिरो सत्य सम्झाउँछ—
अवसर सबैलाई समान रूपमा नआउन सक्छ, तर आएको अवसरलाई मेहनत, इमानदारी र लगनशीलताले समात्ने व्यक्ति नै अन्ततः सफल बन्छ।
