जाजरकोट, साउन ८
जाजरकोटको भेरी नगरपालिका–१ मा २०८० सालको विनाशकारी भूकम्पपछि बालबालिकामा देखिएको शैक्षिक, मानसिक तथा सामाजिक समस्या अझै समाधान हुन नसकेको स्थानीय बालबालिका र अभिभावकले बताएका छन्। घर भत्किनु, अस्थायी बासस्थानमा बस्नुपर्नु, पढाइका लागि उपयुक्त वातावरण नहुनु तथा नियमित मनोसामाजिक सहयोग नपाउनुका कारण बालबालिकाको सिकाइ र मनोविज्ञानमा गम्भीर असर परेको उनीहरूको गुनासो छ।
भेरी–१ का विभिन्न टोलका बालबालिकाले भूकम्पपछि लामो समयसम्म नियमित रूपमा अध्ययन गर्न नपाएको बताएका छन्। “भूकम्पपछि घर भत्कियो। केही समय त्रिपालमुनि बस्यौं। अहिले पनि पढ्नका लागि शान्त वातावरण छैन,” एक विद्यार्थीले आखाँ भरी आसु झार्दे भने उनका अनुसार विद्यालय खुले पनि घरमा पढाइ दोहोर्याउने, गृहकार्य गर्ने वा परीक्षा तयारी गर्ने वातावरण अभाव छ।
स्थानीय अभिभावकहरूका अनुसार भूकम्पलगत्तै केही समय राहत, अस्थायी शिक्षण सामग्री, खेल सामग्री तथा मनोपरामर्श कार्यक्रम सञ्चालन भएका थिए। तर ती अधिकांश कार्यक्रम छोटो अवधिमै सीमित भए। “सुरुमा धेरै संस्था आए, बालबालिकालाई खेलाए, परामर्श दिए, सामग्री बाँडे। तर अहिले ती कार्यक्रम रोकिए। समस्या भने जस्ताको तस्तै छ,” एक अभिभावकले गुनासो गरे।
नेपालमा भूकम्पपछि विभिन्न दातृनिकाय, गैरसरकारी संस्था तथा मानवीय सहयोगी संस्थाले बाल संरक्षण, मनोसामाजिक परामर्श, अस्थायी शिक्षा, पोषण तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालन गरेका थिए। तर भेरी–१ का स्थानीयवासीका अनुसार ती कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन रूपमा निरन्तरता दिन नसक्दा बालबालिका पुनः जोखिममा पर्न थालेका छन्।
विशेषगरी मनोपरामर्श सेवा रोकिँदा धेरै बालबालिकामा डर, एकाग्रतामा कमी, आत्मविश्वास घट्ने तथा राति सुत्न समस्या हुने जस्ता लक्षण देखिएको अभिभावकहरूले बताएका छन्। “भूकम्पको आवाज सम्झँदा अझै डराउँछन्। केही बच्चा एक्लै बस्न मान्दैनन्,” स्थानीय महिला पार्वता पुनले भन्नु भयो ।
विद्यालय स्तरमा पनि आवश्यक सहयोगको अभाव रहेको गुनासो गरिएको छ। शिक्षक र अभिभावकका अनुसार अतिरिक्त सिकाइ सहयोग, परामर्शदाता, खेल सामग्री, बालमैत्री कक्षा तथा पोषण कार्यक्रमको आवश्यकता अझै छ। “पढाइ मात्रै होइन, बालबालिकालाई मानसिक रूपमा सुरक्षित महसुस गराउने वातावरण चाहिन्छ,” एक शिक्षकले बताए।
स्थानीयवासीले भेरी नगरपालिका र वडा तहबाट विद्यालय तथा समुदायसँग समन्वय गरी दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्ने माग गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार जनप्रतिनिधि, विद्यालय व्यवस्थापन समिति, अभिभावक, युवा समूह र सहयोगी संस्थाबीच नियमित सहकार्य आवश्यक छ त्यो हिजो आज कता हरायो हामी अनभिज्ञ छौ भेरी १ का डम्बर रावतको भनाइ छ ।
यही सन्दर्भमा भेरी नगरपालिका–१ का वडा अध्यक्ष दीपक कुमार राना ले भूकम्प प्रभावित बालबालिकाको शिक्षा र सुरक्षित वातावरण निर्माण आफ्नो प्राथमिकता रहेको बताएका छन्। उनले भूकम्पले बालबालिकाको मनोविज्ञान र अध्ययनमा असर पारेको स्वीकार गर्दै वडाले उपलब्ध स्रोतसाधनभित्र रहेर सहयोगका प्रयास गरिरहेको जानकारी दिए।
“भूकम्पपछि बालबालिकाले धेरै कठिनाइ भोगेका छन्। उनीहरूलाई सुरक्षित वातावरण, नियमित शिक्षा र मानसिक रूपमा बलियो बनाउने कार्यक्रम आवश्यक छ,” वडा अध्यक्ष रानाले भने। उनका अनुसार विद्यालयसँग समन्वय गरी बालमैत्री गतिविधि, खेलकुद कार्यक्रम तथा आवश्यक शैक्षिक सहयोग विस्तार गर्ने प्रयास भइरहेको छ।
उनले थपे, “वडा कार्यालय एक्लैले सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैन। त्यसैले पालिका, प्रदेश सरकार, संघीय सरकार, दातृनिकाय र सामाजिक संस्थासँग सहकार्य गरेर बालबालिकाका लागि दीर्घकालीन कार्यक्रम ल्याउन पहल गरिरहेका छौं।”
स्थानीय बालबालिकाले विशेष रूपमा खेल, शिक्षा र खाजाको उपलब्धता सुनिश्चित गर्न माग गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार विद्यालयमा नियमित खाजा कार्यक्रम, खेल सामग्री र अतिरिक्त सिकाइ कक्षा सञ्चालन भए बालबालिकाको विद्यालयप्रतिको आकर्षण बढ्नेछ।
बाल अधिकारकर्मीहरूका अनुसार विपद्पछि बालबालिकाका लागि तीन कुरा अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छन्—सुरक्षित सिकाइ वातावरण, मनोसामाजिक सहयोग र पोषण। यी तीन आधार कमजोर हुँदा विद्यालय छोड्ने जोखिम, सिकाइमा पछाडि पर्ने अवस्था तथा मानसिक तनाव बढ्न सक्छ।
भेरी–१ मा अझै पनि केही परिवार अस्थायी वा अर्धस्थायी संरचनामा बसिरहेका छन्। त्यस्ता परिवारका बालबालिकाले पर्याप्त अध्ययन सामग्री, छुट्टै पढ्ने ठाउँ, नियमित पोषिलो खाना र मनोरञ्जनका अवसर नपाएको बालविवाह विरुद्धको साझा अभियानका सचिव प्रेम विश्वकर्माको भनाइ छ ।
विद्यालय व्यवस्थापन समितिका सदस्यहरूले पनि समुदाय–विद्यालय साझेदारीलाई बलियो बनाउनुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार स्थानीय तहले विद्यालयमा खेल मैदान व्यवस्थापन, पुस्तकालय, बालमैत्री कक्षा, मनोसामाजिक परामर्श सत्र र पोषण कार्यक्रम सञ्चालनका लागि विशेष बजेट विनियोजन गर्न आवश्यक छ।
स्थानीयवासीले भूकम्पपछि प्रारम्भिक राहतभन्दा बाहिर निस्केर अब दीर्घकालीन पुनर्स्थापना मा ध्यान दिनुपर्ने बताएका छन्। “बालबालिकालाई किताब मात्रै होइन, मुस्कान पनि चाहिएको छ,” एक अभिभावकले भने सरकारले अझै सम्म अस्थाई टहराको दोस्रो किस्ता दिन सकेन हामी कसरी पुननिर्माण गर्न सक्छौ हाम्रा सपनाहरु हामी बालबालिकालाई खान पढाउन खेल्न त उपयुक्त वातावरण दिन सकेका छैनौ हाम्रो आफ्नै तनाव रोकिएको छैन यहि भनाइ घर घरमा सुनिन्छ ।।
भेरी–१ का बालबालिकाले गाँउघरमा जाने जो कोहि संग यीनै विषयमा कुरा गर्ने अपिल गर्ने गरेका छन् सरकार, सहयोगी संस्था, दातृनिकाय, सामाजिक संघसंस्था तथा प्रवासी नेपाली समुदायसँग सहयोगको अपिल गरेका छन्। उनीहरूको आग्रह छ—विद्यालयमा खेल सामग्री, शैक्षिक सामग्री, अतिरिक्त कक्षा, पोषणयुक्त खाजा र नियमित मनोपरामर्श कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सहयोग गरियोस्।
स्थानीय समुदायको विश्वास छ कि बालबालिकामा गरिएको लगानीले मात्रै भूकम्पपछिको पुनर्निर्माणलाई अर्थपूर्ण बनाउनेछ। सुरक्षित कक्षा, खेल्ने अवसर, नियमित खाजा र मानसिक साथ पाए बालबालिका पुनः आत्मविश्वासका साथ आफ्नो भविष्य निर्माणतर्फ अघि बढ्न सक्ने उनीहरूको अपेक्षा छ।
भेरी नगरपालिका–१ का बालबालिकाको यो आवाज केवल एउटा वडाको गुनासो मात्र होइन, विपद्पछि पनि दीर्घकालीन सहयोगको आवश्यकता अझै बाँकी रहेको यथार्थको स्मरण गराउने सन्देश हो। अहिले आवश्यक छ—राहतभन्दा अगाडि बढेर शिक्षा, खेल, पोषण र मानसिक स्वास्थ्यलाई केन्द्रमा राखी बालबालिकामैत्री पुनर्स्थापनाको साझा अभियान तत्काल संचालन हुन आवस्यक भएको ऐम्नेस्टी इन्टरनेशनल जारकोट ग्रुपका संयोजक बालकुमार शर्माले जोड दिनु भयो ।
