सल्यान — कर्णाली प्रदेशको सल्यान जिल्ला अस्पतालमा जनशक्ति अभाव, जीर्ण भौतिक संरचना, आधुनिक उपकरणको कमी तथा औषधि आपूर्तिमा देखिएको समस्याका कारण स्वास्थ्य सेवा गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ। दैनिक बढ्दो बिरामीको चापका बीच अस्पतालले न्यून स्रोत–साधनमा सेवा सञ्चालन गर्नुपर्दा बिरामीले सहज र गुणस्तरीय उपचार पाउन कठिनाइ भोगिरहेका छन्। जिल्लाभित्रका सातै स्थानीय तहका साथै रुकुम पश्चिम र रोल्पाका सीमावर्ती क्षेत्रबाट समेत बिरामी उपचारका लागि आउने भएकाले अस्पतालमा अत्यधिक दबाब परेको छ।

अस्पतालमा अहिले दैनिक करिब १५० देखि २५० जना बिरामीले ओपीडी तथा आकस्मिक सेवा लिने गरेका छन्। उपचारका लागि आउने बिरामीको संख्या वर्षेनी बढ्दै गए पनि अस्पतालको क्षमता भने त्यही अनुपातमा विस्तार हुन सकेको छैन। अस्पतालमा उपलब्ध सेवा, जनशक्ति र पूर्वाधारले अहिलेको बिरामी चाप धान्न नसक्दा सेवा प्रवाह प्रभावित बनेको अस्पताल स्रोतले जनाएको छ।

सल्यान जिल्ला अस्पताल दुर्गम जिल्लाका नागरिकका लागि मुख्य सरकारी स्वास्थ्य संस्था हो। जिल्लाका ग्रामीण भेगका बासिन्दाका साथै छिमेकी जिल्लाका नागरिकसमेत उपचारका लागि यही अस्पतालमा निर्भर छन्। तर अस्पतालको सीमित क्षमता र स्रोतका कारण सामान्य उपचारसमेत सहज रूपमा उपलब्ध हुन नसक्दा सेवाग्राही निराश बनेका छन्।

जीर्ण भवनमा सञ्चालन हुँदै अस्पताल

अस्पतालको भवन पुरानो र जीर्ण अवस्थामा रहेको छ। पर्याप्त भवन तथा सेवा कक्षको अभावका कारण आकस्मिक कक्ष, ओपीडी, वार्ड तथा अन्य उपचार कक्षहरूमा अत्यधिक भीडभाड हुने गरेको छ। एउटै कक्षमा धेरै बिरामी राख्नुपर्ने बाध्यताले उपचार व्यवस्थापनसमेत चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

बिरामीसँग आएका आफन्तका लागि बस्ने ठाउँ, शौचालय, प्रतीक्षालय तथा अन्य आधारभूत सुविधासमेत पर्याप्त छैनन्। विशेषगरी आकस्मिक कक्षमा उपचारको प्रतीक्षामा घण्टौं बस्नुपर्ने अवस्था रहेको स्थानीयको गुनासो छ। उपचारका क्रममा गोपनीयता कायम गर्नसमेत कठिन हुने अवस्था रहेको स्वास्थ्यकर्मीहरू बताउँछन्।

विशेषज्ञ चिकित्सक अभावले बढ्यो समस्या

अस्पतालमा पाँच जना विशेषज्ञ चिकित्सकको दरबन्दी भए पनि हाल एक जना मात्रै विशेषज्ञ चिकित्सक कार्यरत छन्। बाँकी चार पद लामो समयदेखि रिक्त रहेका कारण अस्पतालले पूर्ण क्षमतामा सेवा दिन सकेको छैन।

विशेषज्ञ चिकित्सकको अभावका कारण उपलब्ध चिकित्सक र स्वास्थ्यकर्मीले अत्यधिक कार्यबोझ वहन गर्नुपरेको छ। सीमित जनशक्तिमा चौबीसै घण्टा आकस्मिक सेवा सञ्चालन गर्नु, ओपीडी, वार्ड र अन्य जिम्मेवारी एकैसाथ सम्हाल्नुपर्ने अवस्था रहेको अस्पताल प्रशासनले जनाएको छ।

स्वास्थ्यकर्मीहरूका अनुसार अस्पतालको प्रभावकारी सञ्चालनका लागि आवश्यक जनशक्ति तत्काल व्यवस्थापन हुन नसके सेवा गुणस्तर अझ खस्किन सक्ने जोखिम रहेको छ। अत्यधिक कार्यबोझले स्वास्थ्यकर्मीहरूको मनोबल र कार्यक्षमतामा समेत असर परेको उनीहरूको भनाइ छ।

सामान्य शल्यक्रियाका लागि पनि बाहिर रिफर

विशेषज्ञ चिकित्सक तथा आवश्यक उपकरण अभावका कारण सामान्य प्रकृतिका शल्यक्रियासमेत सल्यानमै गर्न नसकिने अवस्था सिर्जना भएको छ। जसका कारण बिरामीलाई घोराही, नेपालगञ्ज, बुटवल लगायतका सहरस्थित अस्पतालमा रिफर गर्नुपर्ने बाध्यता रहेको छ।

रिफर प्रणालीका कारण बिरामी र उनका परिवारले थप आर्थिक भार, समयको क्षति र मानसिक तनाव व्यहोर्नुपरेको छ। विशेषगरी दुर्गम गाउँबाट आउने आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका लागि यस्तो अवस्था निकै पीडादायी बनेको स्थानीय बताउँछन्। कतिपय बिरामीले उपचार खर्च जुटाउन ऋणसमेत लिनुपर्ने अवस्था रहेको सरोकारवालाहरूको भनाइ छ।

उपकरण र औषधि अभावले उपचार प्रभावित

अस्पतालमा आवश्यक आधुनिक स्वास्थ्य उपकरणको अभाव रहेको चिकित्सकहरूले बताएका छन्। केही अत्यावश्यक परीक्षण तथा उपचार सेवा उपकरण नहुँदा सञ्चालन गर्न नसकिएको अवस्था छ। यसले बिरामीलाई थप परीक्षणका लागि निजी स्वास्थ्य संस्था वा अन्य जिल्ला जान बाध्य बनाएको छ।

औषधि आपूर्तिमा पनि समस्या देखिएको छ। सरकारी अस्पतालमा उपलब्ध हुनुपर्ने कतिपय अत्यावश्यक औषधि अभाव हुँदा बिरामीले निजी औषधि पसलबाट महँगो मूल्यमा खरिद गर्नुपर्ने अवस्था रहेको सेवाग्राहीहरूको गुनासो छ।

सुधारका लागि पहल भइरहेको दाबी

जिल्ला जनस्वास्थ्य कार्यालय सल्यानका प्रमुख डा. अर्जुन बुढाथोकी ले अस्पतालको स्तरोन्नति, भवन विस्तार, उपकरण व्यवस्थापन तथा जनशक्ति पूर्तिका लागि प्रदेश र संघीय सरकारसँग समन्वय भइरहेको जानकारी दिए।

उनका अनुसार अस्पताललाई व्यवस्थित बनाउन कानुनी, संरचनागत तथा प्रशासनिक सुधार आवश्यक रहेको छ। “नागरिकलाई सहज र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन संघीय सरकारले स्पष्ट नीति, पर्याप्त बजेट तथा आवश्यक जनशक्ति व्यवस्थापन गर्नुपर्छ,” उनले बताए।

उनले दुर्गम जिल्लामा विशेषज्ञ चिकित्सक टिकाइराख्न प्रोत्साहनमूलक नीति आवश्यक रहेको पनि उल्लेख गरे। समयअनुकूल सेवा विस्तार नगरे भविष्यमा समस्या अझ गम्भीर बन्न सक्ने उनको भनाइ छ।

स्थानीयको माग : तत्काल सुधार गरियोस्

स्थानीय नागरिक, जनप्रतिनिधि तथा स्वास्थ्य क्षेत्रका सरोकारवालाहरूले सल्यान जिल्ला अस्पतालको अवस्था तत्काल सुधार गर्न प्रदेश तथा संघीय सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका छन्। उनीहरूले अस्पताल भवन विस्तार, विशेषज्ञ चिकित्सकको दरबन्दी पूर्ति, आधुनिक उपकरण खरिद, औषधि आपूर्ति नियमित गर्ने तथा सेवा विस्तार गर्न माग गरेका छन्।

एक स्थानीयले भने, “स्वास्थ्य सेवा नागरिकको आधारभूत अधिकार हो। तर सामान्य उपचारका लागि पनि हामीलाई जिल्ला बाहिर जानुपर्ने अवस्था छ। सरकारले तत्काल समाधान खोज्नुपर्छ।”

स्थानीयका अनुसार अस्पतालको क्षमता वृद्धि हुन नसक्दा नागरिकले समय, पैसा र स्वास्थ्य तीनै हिसाबले ठूलो क्षति बेहोर्नुपरेको छ। विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारका लागि उपचार पहुँच अझ कठिन बन्दै गएको उनीहरूको भनाइ छ।

स्वास्थ्य प्रणाली सुधारको आवश्यकता

स्वास्थ्य क्षेत्रका विज्ञहरूका अनुसार जिल्ला अस्पतालहरूलाई सुदृढ नगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउन सम्भव छैन। संघीय शासन प्रणाली लागू भएपछि स्थानीय तहलाई स्वास्थ्य क्षेत्रका केही अधिकार हस्तान्तरण भए पनि स्रोत, बजेट, जनशक्ति र उपकरणको अभावले अपेक्षित सुधार हुन सकेको छैन।

सल्यान जिल्ला अस्पतालको वर्तमान अवस्था पनि नेपालको जिल्ला अस्पतालहरूले भोगिरहेका साझा चुनौतीको प्रतिनिधि उदाहरणका रूपमा हेरिएको छ। बढ्दो बिरामी चापसँगै सेवा क्षमता विस्तार गर्न नसकिए आगामी दिनमा स्वास्थ्य संकट अझ गहिरिने जोखिम रहेको स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूको चेतावनी छ।

उनीहरूका अनुसार अस्पतालको दीर्घकालीन सुधारका लागि आधुनिक भवन निर्माण, पर्याप्त विशेषज्ञ चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मी व्यवस्थापन, अत्याधुनिक उपकरण जडान, नियमित औषधि आपूर्ति र दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्ने चिकित्सकलाई प्रोत्साहन दिने नीति एकसाथ कार्यान्वयन गर्न आवश्यक छ।

निष्कर्ष

सल्यान जिल्ला अस्पतालले सीमित स्रोत–साधनका बीच हजारौं नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवा दिँदै आए पनि वर्तमान अवस्था दीर्घकालीन रूपमा टिकाउ देखिँदैन। बढ्दो बिरामी चाप, विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव, जीर्ण भौतिक संरचना, उपकरण र औषधिको कमीले सेवा प्रवाह दिनप्रतिदिन चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ।

स्वास्थ्य सेवा नागरिकको संवैधानिक तथा आधारभूत अधिकार भएकाले सल्यान जिल्ला अस्पतालको स्तरोन्नति अब विकल्प होइन, आवश्यकता बनेको छ। सम्बन्धित निकायले समयमै प्रभावकारी हस्तक्षेप गरी जनशक्ति व्यवस्थापन, पूर्वाधार विस्तार र आवश्यक स्रोत–साधन उपलब्ध गराउन सके मात्र दुर्गम क्षेत्रका नागरिकले सहज, सुरक्षित र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।